Prawo spadkowe w Polsce przewiduje instytucję zachowku, która chroni najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem w dziedziczeniu. Zachowek to roszczenie pieniężne, które może przysługiwać określonym osobom w przypadku, gdy nie otrzymały należnej części majątku po zmarłym – czy to z testamentu, czy z dziedziczenia ustawowego. Poniżej wyjaśniamy najważniejsze kwestie dotyczące zachowku: kto może się o niego ubiegać, jakie darowizny mają znaczenie przy jego ustalaniu, jak wyglądają terminy przedawnienia oraz kwestia wydziedziczenia.

Kto jest uprawniony do zachowku?

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, uprawnionymi do zachowku są:

• zstępni spadkodawcy (dzieci, wnuki, prawnuki),
• małżonek,
• rodzice (jeśli nie ma dzieci i wnuków spadkodawcy).

Uprawnienie to przysługuje tylko wtedy, gdy dana osoba byłaby powołana do spadku z ustawy, a została pominięta w testamencie lub otrzymała mniej niż przysługuje jej zgodnie z przepisami o zachowku.

Darowizny a zachowek – co się wlicza?

Przy obliczaniu wysokości zachowku bierze się pod uwagę tzw. substrat zachowku, czyli wartość majątku spadkowego pomniejszoną o długi, ale powiększoną o niektóre darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia.

Nie wszystkie darowizny będą miały znaczenie. Co do zasady, do masy spadkowej dolicza się darowizny dokonane:

• na rzecz spadkobierców ustawowych – bez ograniczeń czasowych,
• na rzecz innych osób – jeśli zostały dokonane w ciągu 10 lat przed śmiercią spadkodawcy.

Wyjątkiem są drobne darowizny zwyczajowo przyjęte (np. prezenty, upominki), które nie są doliczane do spadku.

Wydziedziczenie – kiedy zachowek nie przysługuje?

Spadkodawca może pozbawić bliskich prawa do zachowku poprzez wydziedziczenie, ale tylko w ściśle określonych przypadkach. Zgodnie z przepisami, wydziedziczyć można jedynie wtedy, gdy osoba uprawniona:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuściła się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Wydziedziczenie musi być wyraźnie wskazane w testamencie wraz z podaniem przyczyny. Jeśli jest nieprawidłowo sformułowane lub nie znajduje potwierdzenia w faktach, może zostać zakwestionowane w sądzie.

Terminy przedawnienia roszczenia o zachowek:

• roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu,
• roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.

Po upływie tego terminu dochodzenie zachowku w sądzie może mieć miejsce tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach, gdy podniesienie zarzutu przedawnienia stanowiłoby nadużycie prawa podmiotowego.

Rola adwokata – kiedy warto skorzystać z pomocy?

Ustalenie, czy danej osobie przysługuje zachowek, a jeśli tak – w jakiej wysokości, bywa skomplikowane. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy, m.in. powiązań rodzinnych, dokonanych darowizn, zapisów testamentowych i rzeczywistego stanu majątku.

Profesjonalna pomoc prawna jest szczególnie istotna w przypadku konfliktów rodzinnych, licznych darowizn dokonanych za życia spadkodawcy czy podważania testamentu.

Adwokat pomoże:

• ocenić, czy zachowek przysługuje i od kogo można go dochodzić,
• wyliczyć należną kwotę zachowku,
• rozważyć możliwości polubownego rozwiązania sprawy o zachowek,
• przygotować wezwanie do zapłaty, pozew albo ugodę,
• w reprezentacji przed sądem i w negocjacjach ze spadkobiercami.

Jeżeli potrzebują Państwo pomocy w sprawie o zachowek lub mają Państwo pytania dotyczące procedury sądowej i polubownej, zapraszam na indywidualną poradę prawną. Pomogę ocenić Państwa sytuację oraz przygotować odpowiednie dokumenty.